Διγλωσσία: Συχνές Ερωτήσεις Για Την Εκπαίδευση Διγλωσσίας

Πολλά παιδιά σε όλο τον κόσμο μεγαλώνουν μαθαίνοντας παράλληλα δύο ή περισσότερες γλώσσες. Κυκλοφορούν πολλές απόψεις σχετικά με τη διγλωσσία, τόσες πολλές που συχνά είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς μια απλή άποψη από ένα επιστημονικό δεδομένο.

Όμως, τι είναι η διγλωσσία; Μπορούμε ως γονείς να υποστηρίξουμε το παιδί με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνει δίγλωσσο; Αυτά και άλλα πολλά θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε παρακάτω.

Σε αυτό το άρθρο του Parents Hub, θα δούμε:

• Τι είναι η διγλωσσία.
• Διγλωσσία στην εκπαίδευση: πώς επιτυγχάνεται.
• Τα πιο συχνά μοντέλα απόκτησης διγλωσσίας.

Τι Είναι Η Διγλωσσία;

Υπάρχουν πολλοί ορισμοί στη διεθνή βιβλιογραφία για τη διγλωσσία. Όμως σε γενικές γραμμές, ο ορισμός της διγλωσσίας (bilingualism) είναι η χρήση δύο ή περισσότερων διαφορετικών γλωσσών από το ίδιο άτομο. Σύμφωνα με το Baker, η διγλωσσία δεν είναι κάτι τόσο απλό, καθώς έχει πολλές διαστάσεις που διαφέρουν από άτομο σε άτομο.

Παρομοίως, υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορούν να κατακτηθούν δύο γλώσσες, αλλά και πολλοί λόγοι για τους οποίους ένα άτομο επιλέγει ή αναγκάζεται να μιλήσει δύο ή περισσότερες γλώσσες.

Ένα μεγάλο μέρος των ατόμων που μαθαίνουν δύο γλώσσες από μικρή ηλικία είναι τα παιδιά μεταναστών που μιλούν τη μητρική τους στο σπίτι και μαθαίνουν επιπλέον την κυρίαρχη γλώσσα της χώρας στην οποία ζουν. 

Σε αυτή την περίπτωση, μαζί με τη γλωσσική κληρονομιά μεταφέρονται και πολιτισμικά στοιχεία, δημιουργώντας στο παιδί με αυτό τον τρόπο:

• Ισχυρούς δεσμούς με άλλες κουλτούρες
• Αίσθηση της ταυτότητάς του και αίσθηση του ανήκειν
• Μεγαλύτερη ευκολία επικοινωνίας με άλλα μέλη της οικογένειας 
• Δυνατότητα σύνδεσης με άλλα άτομα που μιλούν τη γλώσσα καταγωγής του
• Αυτοεκτίμηση σχετικά με την καταγωγή του
• Δυνατότητα να απολαμβάνει τέχνες στη γλώσσα καταγωγής του, όπως λογοτεχνία, μουσική ή κινηματογράφο.

Με λίγα λόγια, η διγλωσσία λειτουργεί σαν μια γέφυρα ανάμεσα σε δύο κόσμους. Η εκμάθηση μιας δεύτερης γλώσσας δεν αφορά μόνο λέξεις και φθόγγους, αλλά μεταφέρει μαζί της και πολιτισμικά στοιχεία που είναι άρρηκτα δεμένα με αυτές.

Ωφελούνται και οι ίδιοι οι γονείς των δίγλωσσων παιδιών καθώς κάνουν το παιδί μέτοχο στις συναντήσεις με ανθρώπους της κοινότητας και της οικογένειας.

Έρευνες δείχνουν ότι οι δίγλωσσοι εμφανίζουν περισσότερη φαιά ουσία σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τον έλεγχο και την επεξεργασία πληροφοριών ήδη από την παιδική ηλικία και την εφηβεία.

Διγλωσσία & Εκπαίδευση: Πώς Επιτυγχάνεται

Πριν μιλήσουμε για τη διγλωσσία στην εκπαίδευση, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η διγλωσσία είναι ένα πολυδιάστατο φαινόμενο.Τα δίγλωσσα άτομα ταξινομούνται ανάλογα με τα εξής:

• Ικανότητα – Πόσο καλά μιλιέται κάθε γλώσσα από τον δίγλωσσο.
• Χρήση – Πόσο και πού χρησιμοποιούνται οι γλώσσες στην καθημερινότητα.
• Ηλικία – Πότε ξεκίνησε κάποιος να εκτίθεται ή να μαθαίνει τη δεύτερη γλώσσα (πρώιμα/όψιμα).
• Πλαίσιο ή συμφραζόμενα – Σε ποιες καταστάσεις, περιβάλλοντα ή κοινωνικά πλαίσια γίνεται η χρήση (π.χ. σπίτι, σχολείο, εργασία).
• Ισορροπία ανάμεσα στις δύο γλώσσες – Πόσο ισορροπημένη είναι η γνώση / χρήση των δύο γλωσσών.
• Εκλεκτική διγλωσσία – Η επιλογή μάθησης και χρήσης της δεύτερης γλώσσας ως κάτι προαιρετικό, όχι αναγκαίο ή επιβαλλόμενο.
• Πολιτισμική διάσταση / πολιτισμική ταυτότητα – Πώς σχετίζεται η κάθε γλώσσα με την πολιτιστική ταυτότητα του ομιλητή.

Άλλες διαστάσεις έχουν να κάνουν με τον τρόπο απόκτησης των γλωσσών ταυτόχρονη / διαδοχική, αν η γλώσσα αποκτήθηκε με φυσικό τρόπο ή με εκμάθηση. 

Σύμφωνα με τον Baker (2006), συνήθως μία από τις δύο γλώσσες είναι η κυρίαρχη και χρησιμοποιείται με μεγαλύτερη ευχέρεια από την άλλη – ωστόσο, αυτό είναι κάτι που μπορεί να αλλάξει με την πάροδο του χρόνου. Επιπλέον, πολλά δίγλωσσα άτομα χρησιμοποιούν διαφορετική γλώσσα σε διαφορετικά περιβάλλοντα, με αποτέλεσμα να έχουν πχ ευχέρεια στον προφορικό λόγο στη μία γλώσσα και στο γραπτό στην άλλη.

Μοντέλα Εκμάθησης Διγλωσσίας

Αν σας φαίνεται βουνό, σκεφτείτε πως δε χρειάζεται να έχετε την προσδοκία ότι το παιδί θα χρησιμοποιεί και τις δύο γλώσσες εξίσου καλά, γιατί αυτό έρχεται με το χρόνο. Αν σας ενδιαφέρει να δώσετε ερεθίσματα δεύτερης γλώσσας στο παιδί σας, συχνά αρκεί να κάνετε μόνο την αρχή.

Ένας Γονέας – Μία Γλώσσα

Ένα από τα πιο διαδεδομένα μοντέλα είναι εκείνο στο οποίο κάθε γονέας μιλά στο παιδί τη δική του μητρική γλώσσα – για παράδειγμα, η μητέρα, ως φυσική ομιλήτρια των ελληνικών, χρησιμοποιεί τα ελληνικά, ενώ ο πατέρας, ως φυσικός ομιλητής των ιταλικών, μιλά στο παιδί ιταλικά.

Το ιδανικό είναι κάθε γονιός να επιλέξει τη γλώσσα εκείνη με την οποία αισθάνεται πιο άνετα και στην οποία μπορεί να εκφράσει συναισθήματα. Έρευνες στην ψυχογλωσσολογία (π.χ. Pavlenko, 2004; Dewaele, 2010) δείχνουν ότι τα συναισθήματα συχνά εκφράζονται πιο έντονα και αυθεντικά στη μητρική γλώσσα, κάτι που επηρεάζει την ποιότητα της επικοινωνίας με το παιδί.

Είναι χρήσιμο να μάθει και ο άλλος γονιός τη γλώσσα του συντρόφου του ώστε να μπορεί να καταλαβαίνει και να μην αισθάνεται παραγκωνισμένος. Σε κάθε περίπτωση, ίσως χρειάζεται μετάφραση σε ορισμένες καταστάσεις.

Μητρική Γλώσσα Στο Σπίτι

Πολλές οικογένειες επιλέγουν να μιλούν στο σπίτι τη γλώσσα καταγωγής ή τη μητρική τους γλώσσα, ενώ εκτός σπιτιού χρησιμοποιούν τη γλώσσα που είναι πιο διαδεδομένη στο κοινωνικό τους περιβάλλον. 

Για παράδειγμα, εάν η γλώσσα καταγωγής είναι τα αλβανικά και η οικογένεια ζει στην Ελλάδα, τα αλβανικά χρησιμοποιούνται κυρίως μέσα στο σπίτι, ενώ τα ελληνικά κυριαρχούν στις κοινωνικές επαφές, στο σχολείο και στην καθημερινή επικοινωνία με την ευρύτερη κοινότητα.

Αυτή η μέθοδος έχει αποδειχθεί να είναι μια από τις πιο αποτελεσματικές για τη διατήρηση της γλώσσας μειονότητας.

Τόπος Και Χρόνος

Οι παραπάνω μέθοδοι δεν ταιριάζουν σε όλους. Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν περισσότερες από δύο γλώσσες στην οικογένεια, ή ένας γονέας θέλει να εισάγει δεύτερη γλώσσα στο παιδί, συχνά χρησιμοποιείται η μέθοδος τόπου και χρόνου.

Στην περίπτωση του χρόνου, οι γονείς αποφασίζουν ή συμφωνούν μαζί με το παιδί ποιες ώρες / μέρες θα μιλάνε τη μία γλώσσα και ποιες την άλλη, πχ τη μία γλώσσα κατά τη διάρκεια της ημέρας και την άλλη το βράδυ, ή τη μία τις καθημερινές και την άλλη τα Σαββατοκύριακα, κλπ.

Όσον αφορά στον τόπο, η μία γλώσσα μπορεί πχ να χρησιμοποιείται στο σχολείο και η άλλη στο σπίτι, ή να ομιλείται μία γλώσσα σε συγκεκριμένους χώρους, πχ στην παιδική χαρά. 

Η εναλλαγή του τόπου ή του χρόνου βοηθά στη διατήρηση ισορροπημένου λεξιλογίου, ενώ η επιτυχία εξαρτάται από το να κατανοεί και να αποδέχεται το παιδί τον λόγο της αλλαγής.

Όποιο μοντέλο κι αν επιλέξετε, μην ξεχνάτε πως κάθε παιδί είναι μοναδικό και κάθε οικογένεια διαφορετική. Η επιλογή και ο τρόπος εφαρμογής ενός μοντέλου έχει να κάνει με τις δικές σας ξεχωριστές ιδιαιτερότητες και ανάγκες. Δείτε το σαν παιχνίδι και…παίξτε με τις γλώσσες!

Βιβλιογραφία

• Foundations of Bilingual Education and Bilingualism – Colin Baker 
• The effect of bilingualism on brain development from early childhood to young adulthood 
• An Introduction to Bilingual Development – Annick De Houwer 
• Raising a bilingual child – Barbara Zurer Pearson 
• https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01434630408666528 
• https://link.springer.com/book/10.1057/9780230289505
• A Parents’ and Teachers’ Guide to Bilingualism – Colin Baker